धुंडीराज गोविंद फाळके, ज्यांना दादा साहेब फाळके या नावाने ओळखले जाते, ते भारतीय चित्रपट उद्योगातील एक अग्रगण्य व्यक्तिमत्व होते आणि त्यांना "भारतीय चित्रपटांचे जनक" म्हणून संबोधले जाते. त्यांचा जन्म 30 एप्रिल 1870 रोजी महाराष्ट्रातील त्र्यंबकेश्वर येथे झाला. भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या सुरुवातीच्या विकासाला आकार देण्यासाठी आणि आजच्या भरभराटीच्या उद्योगाचा पाया प्रस्थापित करण्यात फाळके यांचे योगदान मोलाचे होते.
दादा साहेब फाळके हे मध्यमवर्गीय ब्राह्मण कुटुंबातील होते आणि त्यांना लहानपणापासूनच कला आणि सर्जनशीलतेची आवड होती. त्यांनी अभियांत्रिकीसह विविध विषयांचा अभ्यास केला, परंतु फोटोग्राफी आणि चित्रपट निर्मितीची त्यांची आवड त्यांना या क्षेत्रांचा आणखी शोध घेण्यास प्रवृत्त करते. 1901 मध्ये, त्याची ओळख Lumière Brothers' Cinematograph सोबत झाली आणि कथाकथन माध्यम म्हणून त्याच्या क्षमतेने ते मोहित झाले
द लाइफ ऑफ क्राइस्ट (1906) हा मूक चित्रपट पाहिल्यानंतर फाळके यांचा चित्रपट सृष्टीशी संबंध सुरू झाला. समाजातील अनेक आव्हाने आणि शंका असूनही, त्यांनी एकट्याने भारतात मोशन पिक्चर बनवण्याचे कष्टदायक कार्य हाती घेतले. तांत्रिक ज्ञान आणि उपकरणे आत्मसात केल्यानंतर, त्यांनी 1913 मध्ये "राजा हरिश्चंद्र" हा पहिला चित्रपट प्रदर्शित केला. मर्यादित संसाधने आणि लहान टीमसह चित्रित केलेला हा चित्रपट झटपट यशस्वी झाला आणि भारतीय चित्रपट उद्योगाचा जन्म झाला.
"राजा हरिश्चंद्र" च्या यशानंतर, फाळके यांनी 1917 मध्ये फाळके फिल्म कंपनीची स्थापना केली, ज्याचा उद्देश अधिकाधिक चित्रपट निर्माण करणे आणि भारतीय चित्रपटसृष्टीचा विस्तार वाढवणे. पुढच्या दशकात, त्यांनी "मोहिनी भस्मासुर" (1913), "सत्यवान सावित्री" (1914), आणि "लंका दहन" (1917) सारख्या अभिजात चित्रपटांसह अनेक चित्रपटांचे दिग्दर्शन आणि निर्मिती केली. त्यांचे चित्रपट अनेकदा भारतीय पौराणिक कथा आणि लोककथांपासून प्रेरणा घेतात, स्वदेशी कथांना रुपेरी पडद्यावर दाखवण्याची त्यांची वचनबद्धता प्रतिबिंबित करते.
दादासाहेब फाळके यांचे योगदान चित्रपटसृष्टीपलीकडेही आहे. भारतात एक शाश्वत चित्रपट उद्योग निर्माण करण्यासाठी त्यांनी सक्रियपणे काम केले. त्यांनी 1918 मध्ये महाराष्ट्र फिल्म कंपनीची स्थापना केली आणि इच्छुक चित्रपट निर्मात्यांना प्रशिक्षण देण्यासाठी नाशिकमध्ये फाळके फिल्म इन्स्टिट्यूटची स्थापना केली. फाळके यांच्या दूरदृष्टी आणि समर्पणाने भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या भविष्यातील वाढीचा पाया घातला.
त्यांचे अग्रगण्य प्रयत्न असूनही, फाळके यांनी आर्थिक अडचणींचा सामना केला आणि चित्रपटांमध्ये आवाजाच्या आगमनाशी जुळवून घेण्यासाठी संघर्ष केला. 1937 मध्ये त्यांनी चित्रपट सृष्टीतून निवृत्ती घेतली आणि त्यांचा शेवटचा चित्रपट "गंगावतरण" 1939 मध्ये प्रदर्शित झाला. दादा साहेब फाळके यांचे 16 फेब्रुवारी 1944 रोजी नाशिक येथे निधन झाले, त्यांनी चित्रपट निर्मात्यांच्या पिढ्यांना प्रेरणा देणारा समृद्ध वारसा मागे सोडला.
त्यांच्या अतुलनीय योगदानाची दखल घेऊन भारत सरकारने १९६९ मध्ये भारतीय चित्रपटसृष्टीतील सर्वोच्च सन्मान असलेल्या दादासाहेब फाळके पुरस्काराची स्थापना केली. दादा साहेब फाळके यांचा अग्रगण्य आत्मा, कथाकथनाची आवड आणि त्यांच्या स्वप्नांचा अथक प्रयत्न हे भारतातील आणि जगभरातील चित्रपट निर्माते आणि कलाकारांसाठी एक प्रेरणा म्हणून काम करत आहेत.
